ก่อนยกของหนักด้วยเครน หลายโครงการและโรงงานกำหนดให้ส่งแผนการยก (Lifting Plan) ก่อนเริ่มงาน บางคนมองว่าเป็นแค่เอกสาร แต่จริงๆ แล้วแผนการยกคือการคิดล่วงหน้าว่าของหนักเท่าไหร่ เครนต้องจอดตรงไหน ยื่นไกลแค่ไหน และใครทำหน้าที่อะไร เพื่อไม่ให้เกิดเหตุเครนล้ม ของหล่น หรือชนสิ่งกีดขวางกลางงาน บทความนี้อธิบายว่าแผนการยกต้องมีอะไรบ้าง พร้อมตัวอย่างการคิดจากโหลดชาร์ทจริงของเครน 25 ตัน
1. แผนการยก (Lifting Plan) คืออะไร
แผนการยกคือเอกสารที่สรุปว่างานยกครั้งนั้นยกอะไร หนักเท่าไหร่ ใช้เครนรุ่นไหน จอดตรงไหน ยื่นไกลเท่าไหร่ ใช้อุปกรณ์ยกอะไร ใครทำหน้าที่อะไร และมีขั้นตอนการยกอย่างไร ทุกฝ่ายได้เห็นภาพเดียวกันก่อนวันยก ทั้งผู้รับเหมา วิศวกร ทีมเครน และเจ้าของพื้นที่
งานยกที่ควรทำแผนการยกอย่างละเอียดเป็นพิเศษ ได้แก่ งานที่ยกใกล้พิกัดของเครน งานที่ใช้เครน 2 คันยกพร้อมกัน งานยกข้ามอาคาร ถนน หรือพื้นที่ที่มีคนอยู่ งานใกล้สายไฟฟ้า และงานยกเครื่องจักรราคาสูง ส่วนข้อกำหนดของแต่ละโครงการให้ตรวจกับเจ้าของงานหรือวิศวกรความปลอดภัยของโครงการ
2. แผนการยกต้องมีอะไรบ้าง
- ข้อมูลของที่ยก: ชื่อชิ้นงาน ขนาด น้ำหนัก จุดศูนย์ถ่วง และจุดที่ผูกยึดได้
- น้ำหนักรวมที่เครนต้องรับ: น้ำหนักของ + สลิงหรือสายพาน + สะเก็น + คานกระจายแรง (ถ้ามี) + ตะขอ
- เครนที่ใช้: รุ่นและขนาด ความยาวบูม รัศมีทำงานตอนเริ่มยกและตอนวาง ระยะกางขา และพิกัดจากโหลดชาร์ทที่ค่าเหล่านั้น
- ผังหน้างาน: จุดจอดเครน จุดกางขา จุดรับของ จุดวาง ทางวิ่งของรถ และสิ่งกีดขวาง เช่น อาคาร ต้นไม้ สายไฟ
- สภาพพื้น: พื้นรับน้ำหนักขาเครนได้ไหม ต้องใช้แผ่นรองขาหรือแผ่นเหล็กหรือไม่
- อุปกรณ์ยก: ชนิดและพิกัดของสลิง สายพาน สะเก็น และมุมของสลิง
- ทีมงานและการสื่อสาร: ใครเป็นผู้บังคับเครน ผู้ให้สัญญาณ ผู้ผูกยึดวัสดุ และผู้ควบคุมงานยก ใช้วิทยุหรือสัญญาณมือแบบไหน
- พื้นที่ห้ามเข้า: กั้นเขตใต้แนวยกและรัศมีหมุนของเครน
- เงื่อนไขหยุดงาน: ลมแรง ฝนหนัก ฟ้าร้องฟ้าแลบ หรือมองไม่เห็นผู้ให้สัญญาณ
- ขั้นตอนการยกทีละขั้น: ตั้งแต่ผูกยึด ทดลองยก ยกจริง จนวางและปลดสลิง
3. ตัวอย่างการคิดจากโหลดชาร์ทจริง
ตัวอย่างสมมติ: ยกคานเหล็กหนัก 3,000 กก. ด้วยเครนล้อยาง 25 ตัน TADANO TR250M-6 กางขาเต็ม 6.3 เมตร อุปกรณ์ยก (สลิง สะเก็น ตะขอ) สมมติรวม 200 กก. จุดวางอยู่ห่างจากศูนย์กลางเครน 12 เมตร และต้องใช้บูม 23.5 เมตรเพื่อให้ยกข้ามสิ่งกีดขวางได้
| รายการ | ค่า |
|---|---|
| น้ำหนักของ | 3,000 กก. |
| อุปกรณ์ยก (สมมติ) | 200 กก. |
| น้ำหนักรวมที่เครนต้องรับ | 3,200 กก. (3.2 ตัน) |
| พิกัดจากโหลดชาร์ท ที่บูม 23.5 ม. รัศมี 12 ม. | 5.5 ตัน |
| ใช้พิกัดไป | ประมาณ 58% |
ถ้าย้ายจุดวางไปไกลขึ้นเป็น 16 เมตร พิกัดที่บูมเดียวกันจะเหลือ 3.15 ตัน ซึ่งต่ำกว่าน้ำหนักรวม 3.2 ตัน ยกไม่ได้ ตัวอย่างนี้แสดงว่าต้องเช็กทั้งรัศมีตอนเริ่มยกและตอนวาง แล้วใช้ค่าที่แย่ที่สุด ไม่ใช่ดูแค่ว่าเครนเป็นขนาด 25 ตัน
4. เรื่องหน้างานที่มักพลาด
- ลืมนับน้ำหนักอุปกรณ์ยก: สลิง สะเก็น และคานกระจายแรงหนักกว่าที่คิด โดยเฉพาะงานของหนัก
- กางขาไม่เต็ม: หน้างานแคบจนกางขาได้ครึ่งเดียว พิกัดยกจะต่ำกว่าตารางกางขาเต็ม
- พื้นทรุดใต้ขาเครน: ดินอ่อน ท่อใต้ดิน หรือขอบบ่อ ต้องปูแผ่นรองขาหรือแผ่นเหล็กให้พอ อ่านเพิ่มที่ แผ่นรองขาเครน
- ไม่ได้ดูสายไฟและสิ่งกีดขวางด้านบน: ต้องเดินดูแนวบูมตลอดทางที่หมุน ไม่ใช่ดูแค่จุดวาง
- ไม่ได้ตกลงสัญญาณกันก่อน: ผู้ให้สัญญาณควรมีคนเดียวและผู้บังคับเครนมองเห็นตลอด
- อากาศเปลี่ยน: ลมแรงหรือฝนหนักกลางงาน ต้องมีเกณฑ์หยุดงานชัดเจน อ่านเพิ่มที่ ฝนตก ลมแรง เครนทำงานได้ไหม
5. ขั้นตอนวันยกจริง
- ประชุมสั้นก่อนเริ่มงาน: ทบทวนแผนการยก หน้าที่ของแต่ละคน และสัญญาณที่ใช้
- ตรวจเครนและอุปกรณ์: เอกสารตรวจเครน (ปจ.2) สภาพสลิง สายพาน สะเก็น และระบบเตือนพิกัดของเครน
- จอดและกางขาตามผัง: ปูแผ่นรองขา ตั้งระดับเครนให้ได้
- กั้นพื้นที่: ห้ามคนเข้าใต้แนวยกและรัศมีหมุนท้ายเครน
- ทดลองยก: ยกให้พ้นพื้นเล็กน้อย หยุดดูว่าสมดุล สลิงไม่ลื่น และเครนนิ่ง
- ยกจริงอย่างช้าๆ: ใช้เชือกนำทาง (Tag Line) คุมไม่ให้ของหมุน
- วางและปลดสลิง: ยึดหรือค้ำชิ้นงานให้มั่นคงก่อนปลดสลิงทุกครั้ง
6. เครนเช่าช่วยอะไรได้บ้าง
ก่อนวันยก แจ้งข้อมูลของที่ยก น้ำหนัก ระยะยื่น ความสูง และรูปหน้างานให้ทีมงาน BIG MACHINE TRADING ทีมงานช่วยเลือกขนาดเครน ตำแหน่งจอด และให้โหลดชาร์ทกับเอกสาร ปจ.2 สำหรับใช้ประกอบแผนการยก และยังมีโปรแกรมคำนวณเลือกเครนบนเว็บ ใช้ได้ฟรีแบบเรียลไทม์ กรอกน้ำหนัก ระยะยื่น และความสูง แล้วดูได้ทันทีว่าเครนขนาดไหนยกไหว งานที่ต้องใช้เครน 2 คันยกพร้อมกันก็เคยทำมาแล้ว เช่น งานยกโครงหลังคาปั๊มน้ำมัน บางนา-ตราด ด้วยเครน 25 ตัน 2 คัน ส่วนการเลือกสลิงอ่านต่อที่ เลือกสลิงยกของให้ปลอดภัย
สรุป
แผนการยกที่ดีเริ่มจากน้ำหนักรวมที่ถูกต้อง (ของ + อุปกรณ์ยก) แล้วเทียบกับโหลดชาร์ทที่รัศมีและความยาวบูมจริง ทั้งตอนเริ่มยกและตอนวาง ตามด้วยผังหน้างาน สภาพพื้น อุปกรณ์ยก ทีมงาน 4 หน้าที่ พื้นที่ห้ามเข้า และเกณฑ์หยุดงาน เตรียมให้ครบก่อนวันยก งานจะเร็วและปลอดภัยกว่าการแก้ปัญหาหน้างาน
Lifting Plan คืออะไร?
คือแผนการยกที่สรุปว่ายกอะไร หนักเท่าไหร่ ใช้เครนรุ่นไหน จอดตรงไหน ยื่นไกลเท่าไหร่ ใช้อุปกรณ์ยกอะไร ใครทำหน้าที่อะไร และมีขั้นตอนการยกอย่างไร เพื่อให้ทุกฝ่ายเห็นภาพเดียวกันก่อนวันยก
น้ำหนักที่ต้องใช้คิดในแผนการยกมีอะไรบ้าง?
น้ำหนักของที่ยก รวมกับสลิงหรือสายพาน สะเก็น คานกระจายแรง (ถ้ามี) และตะขอ แล้วนำน้ำหนักรวมไปเทียบกับพิกัดในโหลดชาร์ทที่รัศมีและความยาวบูมที่ใช้จริง
ทำไมเครน 25 ตันยกของ 3 ตันไม่ได้ในบางงาน?
เพราะ 25 ตันคือพิกัดตอนบูมสั้นและยกใกล้ตัวรถ ยิ่งยื่นไกลพิกัดยิ่งลดลง เช่น TADANO TR250M-6 กางขาเต็ม บูม 23.5 เมตร ที่รัศมี 16 เมตร ยกได้ 3.15 ตัน ถ้าน้ำหนักรวมกับอุปกรณ์ยกเกินนี้ก็ยกไม่ได้
ทีมงานยกต้องมีหน้าที่อะไรบ้าง?
โดยทั่วไปแบ่งเป็นผู้บังคับเครน ผู้ให้สัญญาณ ผู้ผูกยึดวัสดุ และผู้ควบคุมงานยก ผู้ให้สัญญาณควรมีคนเดียวและผู้บังคับเครนมองเห็นตลอดการยก
ต้องการเครนสำหรับงานยกที่ต้องวางแผน?
ส่งน้ำหนัก ระยะยื่น ความสูง และรูปหน้างาน ทีมงานช่วยเลือกเครนและให้โหลดชาร์ทประกอบแผนการยก